به گزارش خودرونگاران، در سالهای اخیر این صنعت همزمان با افزایش تقاضا، با چالشهایی مانند وابستگی به واردات قطعات، مسائل زیستمحیطی و تغییرات سیاستهای صنعتی مواجه بوده است.
بر اساس آمارهای منتشرشده از انجمن تولیدکنندگان موتورسیکلت، تولید این محصول در سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته است. تولید موتورسیکلت در سال ۱۳۹۸ حدود ۱۱۶ هزار دستگاه بود، اما این عدد در سال ۱۳۹۹ به بیش از ۲۱۱ هزار دستگاه و در سال ۱۴۰۰ به حدود ۲۷۸ هزار دستگاه رسید. این اعداد و ارقام تولیدی در سال ۱۴۰۱ به حدود ۴۷۳ هزار دستگاه افزایش یافت و در سال ۱۴۰۲ نیز تولید به حدود ۶۱۴ هزار دستگاه رسید.
این روند نشان میدهد که طی پنج سال گذشته تولید موتورسیکلت در ایران بیش از پنج برابر شده است. برخی فعالان صنعت پیشبینی میکنند که اگر شرایط تامین قطعات و سیاستهای صنعتی تغییر نکند، تولید در سال ۱۴۰۳ میتواند به حدود ۷۰۰ هزار دستگاه نیز برسد.
ساختار صنعت؛ مونتاژمحور با داخلیسازی محدود
با وجود رشد تولید، ساختار این صنعت در ایران همچنان تا حد زیادی مونتاژمحور است. بخش قابل توجهی از موتور، سیستم انتقال قدرت و برخی قطعات اصلی از خارج از کشور وارد میشود و در داخل کشور مونتاژ میشود.
برآوردها نشان میدهد میزان داخلیسازی در موتورسیکلتهای تولید داخل بسته به مدل و شرکت تولیدکننده بین حدود ۱۰ تا ۵۰ درصد متغیر است. در برخی مدلهای اقتصادی، سهم قطعات وارداتی همچنان بسیار بالا است و همین موضوع باعث شده صنعت موتورسیکلت با نوسانات ارزی آسیبپذیر باشد.
در عین حال در کنکاش علل عدم پیشرفت مکفی این صنعت به چالشبزرگی به نام "میزان ارزبری" آن میرسیم. بر اساس برآوردهای فعالان صنعت، مجموع ارزبری سالانه صنعت موتورسیکلت ایران حدود ۶۰۰ میلیون دلار تخمین زده میشود. به طور میانگین نیز برای تولید هر موتورسیکلت حدود هزار دلار ارز برای تامین قطعات و مجموعهها مصرف میشود.این وابستگی به واردات، صنعت را در برابر محدودیتهای ارزی و تحریمها آسیبپذیر کرده و در عین حال فشار زیادی بر زنجیره تامین داخلی وارد میکند.
در سالهای گذشته یکی از مهمترین تغییرات در این صنعت، حذف تدریجی موتورسیکلتهای کاربراتوری و جایگزینی آنها با مدلهای انژکتوری بوده است. این اقدام با هدف کاهش مصرف سوخت و کاهش آلایندگی هوا انجام شد.
با این حال همچنان کیفیت برخی محصولات و عمر مفید آنها از موضوعات مورد بحث در بازار است. بخشی از این مسئله به کیفیت قطعات وارداتی و بخشی نیز به سطح فناوری تولید در داخل کشور بازمیگردد.
بازار اصلی موتورسیکلت در ایران ساکنان شهرهای بزرگ و پرجمعیت هستند. در کلانشهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان و شیراز، موتورسیکلت نقش مهمی در جابهجایی سریع، خدمات پیک و حملونقل شهری دارد.
رشد اقتصاد پلتفرمی، گسترش خدمات ارسال کالا و افزایش هزینه استفاده از خودرو نیز باعث شده تقاضا برای موتورسیکلت در سالهای اخیر افزایش یابد.
چالش موتورسیکلتهای فرسوده
یکی از مشکلات جدی در این حوزه، تعداد بالای موتورسیکلتهای فرسوده در کشور است. برآوردها نشان میدهد چندین میلیون موتورسیکلت قدیمی و آلاینده هنوز در ناوگان شهری فعال هستند. بر اساس مقررات موجود، موتورسیکلتهای بنزینی پس از چند سال کارکرد در دسته وسایل نقلیه فرسوده قرار میگیرند و باید جایگزین شوند، اما روند نوسازی ناوگان هنوز با سرعت کافی پیش نرفته است.
یکی از مهمترین روندهای آینده صنعت موتورسیکلت در ایران، حرکت به سمت موتورسیکلتهای برقی است. آلودگی هوا در کلانشهرها و مصرف بالای سوخت از مهمترین دلایلی است که سیاستگذاران را به سمت توسعه این فناوری سوق داده است.
در سالهای اخیر طرحهایی برای جایگزینی موتورسیکلتهای فرسوده با مدلهای برقی مطرح شده و برخی تولیدکنندگان داخلی نیز وارد این حوزه شدهاند. با این حال توسعه گسترده این بخش نیازمند زیرساختهایی مانند ایستگاههای شارژ، حمایت مالی و کاهش قیمت تمامشده است.
چشمانداز صادرات
با وجود ظرفیت تولید بالا، صادرات موتورسیکلت ایران هنوز بسیار محدود است. دلایلی مانند رقابت شدید تولیدکنندگان آسیایی، هزینه تولید، محدودیتهای تجاری و استانداردهای بینالمللی باعث شده حضور ایران در بازارهای جهانی چندان پررنگ نباشد.
با این حال برخی کارشناسان معتقدند در صورت افزایش داخلیسازی، ارتقای کیفیت و توسعه همکاریهای منطقهای، بازارهایی در کشورهای همسایه، آسیای مرکزی و خاورمیانه میتواند به عنوان مقصد صادراتی در نظر گرفته شود.
صنعت موتورسیکلت ایران طی سالهای اخیر از نظر حجم تولید رشد قابل توجهی را تجربه کرده است، اما همچنان با چالشهای ساختاری مانند وابستگی به واردات قطعات، محدودیت صادرات، مسائل زیستمحیطی و فناوری تولید مواجه است. در صورت حرکت به سمت داخلیسازی بیشتر، توسعه فناوری و سرمایهگذاری در موتورسیکلتهای برقی، این صنعت میتواند علاوه بر تامین نیاز داخلی، در آینده به یکی از بخشهای قابل توجه صنعت حملونقل سبک در منطقه تبدیل شود.
راهکارهای خروج صنعت موتورسیکلت از چالشهای فعلی
با وجود رشد قابل توجه تولید در سالهای اخیر، بسیاری از کارشناسان معتقدند که صنعت موتورسیکلت ایران برای رسیدن به یک مسیر پایدار و رقابتپذیر نیازمند اصلاحات ساختاری و سیاستهای توسعهای مشخص است. بدون چنین تغییراتی، این صنعت ممکن است همچنان در قالب مونتاژ و وابستگی به واردات باقی بماند.
یکی از مهمترین مسیرهای اصلاح، افزایش واقعی داخلیسازی در قطعات کلیدی است. در حال حاضر بخش قابل توجهی از اجزای اصلی موتورسیکلت مانند انجین، سیستم سوخترسانی، ECU و برخی قطعات انتقال قدرت از خارج از کشور تامین میشود. حرکت به سمت تولید این قطعات در داخل، از طریق همکاری نزدیک میان موتورسازان و قطعهسازان و ایجاد کنسرسیومهای صنعتی، میتواند علاوه بر کاهش ارزبری، توان فنی صنعت را نیز افزایش دهد.
مسئله مهم دیگر تغییر رویکرد صنعت از مونتاژ به سمت طراحی و توسعه محصول است. بسیاری از موتورسیکلتهای موجود در بازار ایران بر پایه پلتفرمهای خارجی تولید میشوند و سهم طراحی داخلی در آنها محدود است. سرمایهگذاری در ایجاد مراکز طراحی موتور و شاسی، همکاری با دانشگاهها و توسعه چند پلتفرم بومی میتواند به مرور زمان جایگاه صنعتی این حوزه را ارتقا دهد و زمینه رقابتپذیری بیشتر را فراهم کند.
در کنار این موارد، توسعه صادرات منطقهای نیز میتواند به عنوان یکی از مسیرهای مهم رشد صنعت مطرح شود. کشورهای همسایه ایران مانند عراق، افغانستان، پاکستان و برخی کشورهای آسیای مرکزی از جمله بازارهایی هستند که میتوانند مقصد محصولات تولیدکنندگان ایرانی باشند. برای حضور در این بازارها، ارتقای کیفیت، رعایت استانداردهای بینالمللی و ایجاد شبکه خدمات پس از فروش از اهمیت بالایی برخوردار است.
نوسازی ناوگان فرسوده نیز از دیگر اقداماتی است که میتواند همزمان به بهبود محیط زیست و رونق تولید کمک کند. در حال حاضر میلیونها موتورسیکلت فرسوده در شهرهای ایران تردد میکنند که سهم قابل توجهی در آلودگی هوا دارند. اجرای طرحهای موثر اسقاط همراه با مشوقهای مالی و تسهیلات خرید میتواند تقاضای بازار برای محصولات جدید را افزایش دهد و در عین حال به کاهش آلایندگی شهری کمک کند.
در نهایت، توسعه موتورسیکلتهای برقی به عنوان یکی از روندهای آینده این صنعت مطرح است. با توجه به مشکلات آلودگی هوا در کلانشهرها، بسیاری از سیاستگذاران به دنبال گسترش این نوع وسایل نقلیه هستند. با این حال موفقیت این مسیر نیازمند فراهم شدن زیرساختهایی مانند ایستگاههای شارژ یا سیستمهای تعویض باتری، کاهش قیمت تمامشده و حمایت هدفمند از تولیدکنندگان داخلی است.
در مجموع، ترکیبی از افزایش داخلیسازی، توسعه فناوری، گسترش صادرات، نوسازی ناوگان و حرکت به سمت فناوریهای پاک میتواند مسیر تازهای پیش روی صنعت موتورسیکلت ایران قرار دهد؛ مسیری که در صورت برنامهریزی دقیق، امکان تبدیل این صنعت به یکی از بخشهای پویا در حملونقل سبک منطقه را فراهم خواهد کرد.
نویسنده: نرگس رسولی